Agresións, si. Tocamentos, tamén. E por suposto gritos e asubíos pola rúa. Pero que hai dun comentario ofensivo? Das bromas de mal gusto? Cando te insinúan? E cando sentiches que non te escollían nos equipos en ximnasia no instituto por ser muller?

Ás veces os roles invértense e a persoa entrevistada comeza a facer as preguntas. O mesmo titubeo asomaba en moitas delas cando lles preguntabamos se se sentiran discriminadas por ser mulleres. “Definimos acoso un pouco tamén como recibir comentarios con respecto a como vou vestida e ensinar un pouco?”, preguntaba unha delas.

“Os estereotipos teñen varias aristas. Por un lado, o que nos ensinan (como temos que ser, como nos temos que comportar...). Por outro, como os definimos e como o exteriorizamos”, sinala María Torre, xornalista e sexóloga. Mulleres e homes non habitamos igual o mesmo espazo. “Aínda que agora por sorte cada vez está cambiando, pero [determinadas actitudes sexistas provocan que] moitas veces un home acabe tendo ese comportamento violento sexual, xa sexa máis físico ou psicolóxico”. Son actitudes enraizadas, explica a sexóloga, que se van repetindo e afectando a cada persoa –e á súa identidade—, aínda que de maneira diferente. A percepción, sempre tan subxectiva. Sobre todo cando se tratan temas como a violencia sexual.

Por iso o informe que vén de presentar o Instituto de las Mujeres, Sexualidad de las mujeres jóvenes en el contexto español. Percepciones subjetivas e impacto de la formación, decide falar de violencias sexuais, en plural, “porque é claro que existen varias; de distintas intensidades, de distintos impactos, factuais e simbólicas”.

“Entón si”, contestaban elas.

En discursos, en vivencias. Entón sae á luz que as violencias sexuais son unha das preocupacións centrais das 1.516 mulleres de 18 a 25 anos que viven no Estado español –en referencia ó informe citado–. Un problema social que se cualifica como de primeira magnitude. Entón semella que un comentario, unha broma, un acto que parece superficial... ponse na mesa e sinálase con dedo acusador. Ese ‘si’ é unha luz morada que ilumina realidades que antes estaban ocultas. Condutas que son, até certo punto, naturalizadas e que teñen que ver coa cosificación, a estigmatización e a hipersexualización do corpo das mulleres. Incluso dunha mirada.

“Bueno, unha amiga, que… Non sei, de normal, en Granada, calor, 50 grados, un vestido un pouco escotado… Un profesor un pouco baboso que miraba máis ás súas tetas que a outra parte da clase”.

Da mirada escribíronse toda clase de poemas, relatos de amor. Por ela “daríase un mundo”. Pero en ocasións, espazos coma un ximnasio, unha discoteca, a rúa, etc., fan que este obxecto poético mude de forma. “E ti sínteste observada e pregúntaste por que che teñen que mirar así”. En María Torre non hai asomo de titubeo cando afirma que xestos tan nimios e cotiáns poden exercer violencia. Máis simbólica, pero violencia. Porque “o importante”, explica, “é o que hai detrás, como estou facendo esa mirada, desde esa obxectivación do teu corpo, a túa forma de camiñar, simplemente porque es unha muller. Isto acaba trasladándose a actitudes máis graves”.

Isto acaba por construír un alto iceberg cuxo cume — violencia extrema como feminicidios, asasinatos— cobra protagonismo. Incluso para as e os entrevistados. E o é por toda esa realidade normalmente oculta nas profundidades dun mar ruidoso e revolto. Pero sen mar, sen auga que conxelar, non hai iceberg. Moitas dos e das entrevistadas, de nós, adoitamos esquecer que a violencia sexual non só é a extrema. O iceberg é ambiguo. Cotiá? As cifras do Instituto da Muller aclárano un pouco.

Un 67,4% das mulleres recibiron comentarios sexuais ou sexistas inapropiados en espazos públicos.

Un 46% recibiu imaxes ou comentarios de índole sexual sen o seu consentimento a través de redes sociais.

Un 36,2% sufriu tocamentos sexuais non desexados e ao descuido (no transporte público, en locais, en aglomeracións). Un 12,7% sufriu, incluso, tocamentos sexuais pola forza.

O 61% das mulleres entrevistadas responder que sentiron medo de sufrir algún tipo de violencia sexual no espazo público.

O 56,7% outorga ao sexismo a máxima importancia como problemática social.

As propias experiencias persoais, as vivencias compartidas con outras mulleres do entorno, ou a visibilización de determinados casos con repercusión social e mediática explican este grao de sensibilización. Este aumentaría significativamente entre quen máis se identifica co feminismo.

“Ao final sempre son os mesmos patróns”. “Desafortunadamente este tipo de feitos aínda son cotiáns no ámbito laboral e familiar”.

“Case todas as miñas amigas e eu tivemos situacións nas que nos sentimos discriminadas por ser mulleres, incluso dende pequenas, mais unha vez que vas medrando comezas a levalo e reaccionar de maneira diferente”.

Xián –nome falso—, explícanos que o sexismo nos afecta a tódalas persoas en calquera aspecto da nosa vida, pero non é igual a todo o mundo. Para el, que alguén non sinta que estas actitudes lle afectan é debido a unha falta de consciencia, non a unha ausencia. Relátanos a súa vivencia: “Eu sinto que non me afectou en moita medida porque sempre discutín (sobre estes temas). Pero si me considero, por dicilo así, unha vítima dese sistema porque, por exemplo, empecei a levar top porque me apetecía o ano pasado. Ao mellor se non existise este sistema sexista que parte dunha base cisheteropatriarcal, levaría ese top toda a miña vida e estaría super cómodo con el. (...) Ao mellor non sabemos que podemos facer libremente até, eu que sei, os dezaseis anos cando xa comezas a pensar en serio por ti mesmo. Pois xa son dezaseis anos da nosa vida nos que non somos plenamente libres. E isto márcanos”.

Sinalando as súas diferentes intensidades, ían asomando adxectivacións como “o típico pesado”, “machistadas típicas”, “os típicos colegas que co pretexto do humor facían moitas maldades”.  Pois, coincidindo como sinala o informe de 2022 do Instituto de la Mujeres, a experiencia máis habitual que comparten as mulleres entrevistadas son as intimidacións verbais: piropos, afagos non desexados a calquera aspecto da muller. O seu contido ou a forma na que se expresan producen incomodidade. O corpo delas volve a estar no punto de mira da mirada masculina.

Ocorre que xusto intres antes de falar cunhas rapazas sobre o sexismo, un señor che mande un piropo “moi estrano que non vén a conto”. Ocorre o acoso na rúa, ao que "fai un par de anos podía calar e sentíame moi incómoda, agora a maioría de veces respondo ou, dependendo da situación, ignoro e sigo o meu camiño”. Ocorre que o feito de que che sigan pola noite, incluso en grupo, de home a muller, non é anecdótico –hai exemplos deles en tódolos sondeos—.  “E claro que me sentín encerrada, e claro que me sentín acosada, e claro que me estaba sentindo como que estaba a facer cousas, ou que estaba a intentar algo comigo que non ía chegar. E nese sentido claro, e logo xa pois o acoso na rúa, etcétera, ao final é como encarnar nós ese desexo sexual continuo. É vernos como obxecto deseante todo o tempo.” Ocorre, en consecuencia, toda unha serie de condutas represivas, incluso autorrepresivas, que algunhas mulleres adoptan para evitar o acoso: “cambiar a roupa sempre”, “evitar chamar a atención ou ser demasiado amable”, “camiñar moi rápido cando vou soa de noite, “evitar ir soa de noite”, “dar indicacións á persoa á que chamas por teléfono mentres camiñas soa e evitar mirar aos ollos a homes”. A culpa e o medo xeran un clima de incerteza, actúan como cadeas.  Aínda que aquí, en certa medida, rodeamos o muro.

Se ben a meirande parte de mulleres afirmaron que se sentiran discriminadas por seren mulleres nalgún punto da súa vida (1 de cada 2 mulleres españolas de 16 anos ou máis), asoma entre as vivencias relatadas unha voz que se nega como culpable e como vítima. “Porque non teño culpa, porque teño o dereito de vestir como queira”, [“a culpa] é a do home e os seus principios”. O medo desvanece, maioritariamente, ao preguntar nós. No seu lugar, asoma un xesto de repulsa á culpa, á vitimización. 

A infancia tamén se lembra. Nela, na adolescencia, xa aparecen exemplos de discriminación, de acoso. Unha ten 24 xa, pero se segue lembrando cando “tería uns 16 anos si que ía pola rúa tranquila, era de noite…serían as once, non moi tarde e volvía para a casa. Perseguíronme un grupo de mozos para gritarme e cousas así”.

E cousas así ramifícanse cara a actitudes máis graves. A estigmatización, o escarnio de certos comportamentos femininos ata potenciais abusos e agresións que ocorren.

 A repetición deste tipo de condutas masculinas é tal que se normaliza. Tense presente, como alarma, como algo familiar. Unha semente que crea un sentimento de resignación entre algunhas mulleres. Ese pensamento de que “si, paréceme algo normal, eu creo que case todo o mundo…adoita soltarche comentarios alguén que non coñeces, vas pola rúa e algún comentario cae”. É o que toca por estar nun contexto equivocado, por ser muller, parecíanos explicar esta rapaza.

“Porque como nos din quen pode ser máis sensible, que pode expresarse dunha forma, quen pode facer algo, e outras persoas non podemos facelo… Pois iso inflúe e dános, digamos, a forza para xustificar determinadas actitudes como as machistas, non? Por exemplo, cando dicimos “pero é que que podemos esperar se un home se comporta dunha forma máis violenta?” “É que o educaron así”; Xustificámoslles non?, ó fin e ao cabo”, sostén María Torre. “Pero non un estereotipo per se xustifica unha actitude violenta, ou machista, ou que perxudique a outra persoa”.

Máis da metade das entrevistadas (57,7%) afirma que mantivo relacións sexuais sen apetito ou por compromiso. Un dato coherente co xa exposto Diagnóstico de las mujeres jóvenes en la España de hoy, no que preto da metade (46,8%) de quen tiña entre 18 e 34 anos manifestaba atravesar esta situación.

“Si, porque sentía presión social”

“Si, porque o meu mozo quería deixarme por non telas”.

“Si, para non facer sentir mal á miña parella”.

O desexo sexual pode ser un xogo de poder asimétrico. Unha conduta que probablemente estea asociada ás ideas de dispoñibilidade e satisfacción dos desexos sexuais da parella, incluso por enriba dos propios. De novo, roles. De novo inequidade. María Torre sinala a imposición do desexo sexual, tanto en homes como en mulleres, da que deriva a hipersexualización da sociedade. Unha hipersexualidade que, non obstante, pode chegar a coexistir con tabúes, con recriminacións ás mulleres por ter “demasiado”, por non ter o “suficiente”. E insultos, comentarios. Cando se disiden dos roles de xénero, cando se intenta escapar da vitimización: “son lesións á liberdade sexual”, conclúe o informe do Instituto da Muller.

“Eu o que vexo é que, por exemplo, un home queda moi ben dicindo estiven con 20 mozas, queda moi home. E cando unha moza di que estivo con 20 mozos desprézana, tómante como o que non es.”

A sexóloga considera esta disparidade, na parella e no desexo, xustamente aos estereotipos moi marcados: el debe o control, ela asume máis cargas –laborais, domésticas, emocionais, mentais...— que se acentúan coa idade. As cargas pesan, quitan apetencias. A idealización do que debería ser, a imposición do que terías que estar desfrutando tamén. E ás veces, non se cuestiona ese sentimento de estar pechada en algo que non gusta. O que nos gusta é doce, está revestido dunha capa de azucre: “eu sempre digo que é como o azucre, non? Ou os bolos. Se ti comes todas as tardes un donuts e unha tarde non, dis: “ui, hoxe fáltame algo, como que me sinto baleira”. Canto máis comes, máis che gusta. Agora, se estás a consumir o que a ti che gusta e o que vai contigo, non? Pois co sexo pasa exactamente o mesmo. Entón, mínanos a autoestima? Si, en certo xeito, porque vánnos botando moitas cousas enriba, a parte das cargas”.

“É bastante contraditorio porque á vez que [o sexo] é un tabú, tamén é unha sociedade hipersexualizada en moitos aspectos. E entón existe tamén como relacionar o sexo co logro, “conseguíchelo” ou “estás dentro” …"estás a participar". De novo a mirada. A mirada social que metaforiza o sexo como un logro. As cargas son dobres.

Comezabamos ao principio coa cita de María Torre de que o mundo é do home. Cuestiónase a si mesmo, relaciónase con outros homes; como todas e todos, buscan recoñecemento. O que a sexóloga denomina “homosociabilidade”: acompáñanse, apóianse, xustifícanse… É verdade que hai un sector que o quere cambiar? Pois si. Pero a forza que se resiste ao cambio segue sendo moi forte. Se vives nunha sociedade na que esta atmosfera social te envolve, acabas necesitando participar nese recoñecemento social [masculino]”. Eles tamén calan e non saben como manexar diferentes situacións. “Están insatisfeitos, pero non o din”.A actual realidade é dual: física e dixital. A dominación masculina, tamén.

Por sorte, a universidade non parece ser o foco principal onde sucedan as comentadas actitudes sexistas. Si hai un caso no que unha rapaza sostén que un profesor non a colleu para o TFG. Un profesor pode chegar a ser denunciado por participar nun tipo de violencia sexual (non extrema). Outro que chama ás tres da mañá e tras percatarse de que a rapaza non tiña ningún tipo de interese, deixa de falar con ela.   Mais o contexto descrito que forman os estereotipos de xénero ocorren máis habitualmente fóra das súas portas. A tensión que xeran ocorría no instituto, cando se podían sentir discriminadas dalgunha maneira; no ocio nocturno, cando algunha notou máis medo dado “ós pinchazos”, na rúa. Os espazos públicos seguen sendo unha conquista pendente para a muller. Ao igual que os dixitais.

Un 45,7% das mulleres entre 16 e 24 anos manifesta haberse sentido ofendida, humillada, intimidade, acosada e/ou agredida en redes sociais. Un 79,8% experimentou situacións como comentarios sexualmente explícitos, mensaxes insistente, ameazas con difusión de imaxes, etc.

As redes sociais poden converterse nun espazo no que se reproduzan distintas formas de violencia. Esa é a conclusión do estudo específico sobre esta cuestión do Instituto de las Mujeres (2022, Mujeres jóvenes y acoso en redes sociales). O acoso sexo-afectivo é o central. Dáse cando unha muller mostra a súa negativa aos desexos dun home e este segue insistindo. As porcentaxes varían, segundo a orixe, segundo o tipo de contido recibido, que tipo de acoso. O perfil sinalado é un home descoñecido que actúa en redes sociais cunha motivación sexual ou buscando unha relación íntima. Feitos leves, pero continuados. En casos menores, prolónganse até máis de tres meses.

“Dende propostas indecentes a través de mensaxes directos, até comentarios nos que me mandaban “fregar os pratos””.

“Obrigábanme pasar fotos miñas espida”.

“En partidas online [de videoxogos] non conecto o micro porque [os homes] me din de todo por ser muller, incluso se lles mando nudes (fotos espida) déixanme gañar, e comentarios similares”.

Ademais do afecto-sexual, o ciberbullying online está mediado pola sobre do xénero, da fiscalización das mulleres. Este último estudo sinala que as rapazas xúlgannse máis polo seu comportamento e as súas relacións. Que se xulga máis o contido das súas redes socios que aos homes. Que isto incrementa a percepción xeral de que unha muller ten máis probabilidades de sufrir calquera tipo de acoso. Outra vez os roles. Outra vez o iceberg: está tan normalizado, o seu hábito é tal, que costa identificalo como acoso. Costa falalo, sinalalo, denuncialo. Isto lexitima actitudes, “non as xustifica, pero ampáraas”, lémbranos María Torre. “Somos culpas andantes. É unha loita interior constante. Debemos preguntarnos até que punto témonos que regular, digamos: estar sempre alerta –nese sen vivir–, pero coa dúbida de que facer: dígoo todo o tempo? Autocensúrome e só os sinalo en momentos que considere imprescindibles, pero noutros [momentos] non?”. Torre fala de “aforrar enerxía”. Pero, desgraciadamente, hai loitas que non pagan a pena.

Deixamos de mergullarnos no mar xélido e ascendemos ata a punta do iceberg. Cravamos aí a vista:

A violencia física por parte de calquera persoa afectou a 21’5% de mulleres de máis de 16 anos.

Sexual é de 13’7%.

Fóra da parella: 6.5%

O 2,2% sufriron unha violación. A maior parte delas sufrirá outro tipo de violencia sexual.

O 8% denuncia por ela mesma (11’1% se é outra persoa ou insititución).

O 66,9% non busca axuda formal. Ascende a sombra do medo: ao ser menor por entón, por vergonza, por medo a non ser creída. Así o sinala a Macroenquisa sobre a violencia contra a muller en 2019.

As violencias cotiás enrédanse, interseccionan, mutan e acaban coaccionando máis intensamente. Pode ser que unha rapaza o denuncie publicamente. Que entón se sumen máis rapazas. Sinálase ao mesmo home, da mesma facultade. Son mensaxes por redes sociais, son seguimentos até as vivendas das rapazas sen consentimento, son insultos misóxinos ante o rexeitamento. Non todas eran da mesma carreira, pero aproveitando o 8M de 2021 a Asemblea de estudantes de Filosofía da USC dixo basta. Así, sae culpable o caso de acoso dun alumno de Filosofía a unhas dez rapazas. Resulta un caso representativo. De primeiras, as acusacións de acoso por redes sociais non parecían suficientes para illalo do resto do estudantado, houbo certo apoio e contestacións a este. “Nun manifesto que leron ese 8M ás portas do centro destacaron que non se trata dun caso illado, “senón dun problema que responde a cuestións sistemáticas e estruturais da USC e que non podemos tolerar””, di El Correo Gallego. O alumnado toma a iniciativa. Se antes falabamos dunha luz morada, agora é un buzón nun banco no corredor da facultade. O buzón é básicamente para que, se non se quere recurrir ao profesorado por isto de que non che atendan ou similar, sempre temos este buzón que o controlamos o alumnado para poder xestionalo dende a asemblea. Porque aínda que ao mellor non haxa sancións académicas, polo menos si vetar a esa persoa dos espazos de asamblea e demais”. Entre os estudantes da facultade xa falan doutro caso, doutro rapaz. Aínda sen sancións. 

"O importante é o trasfondo", sostiña María Torre. “Ao final é vernos como obxecto de desexo todo o tempo”, comentábanos unha rapaza. O que quere dicir: ser tratadas como un obxecto de desexo constante, sen vontade propia, ao alcance de calquera”.

Lonxe de debates, de forma espontánea xorde a discusión sobre a necesidade de non dar por sentado o consentimento feminino –, excepto en grupos de matriz ideolóxica máis conservadora, segundo sinala o primeiro informe-. A coñecida como lei do “só si é si”, que promove a nova reforma lexislativa do Ministerio de Igualdade.

"É acoso no momento que lle dis que non, que non queres falar con esa persoa, que lle pides que deixe de mandarche mensaxes e, por exemplo, segue mandándochos ou crea outra conta para facelo. Iso é acoso porque xa lle dixeches que non,e é que non. E no tema do bullying se che insultan sen razón é acoso "