Humor is serieuzer dan het lijkt
"We geloven dat humor de wereld beter maakt, maar in praktijk is dat minder eenduidig."
Van jongs af aan krijgen we te horen: 'een dag niet gelachen is een dag niet geleefd'. Maar hoe belangrijk is humor nu echt voor ons? Heeft het meer nut dan alleen ons laten lachen? Als humor alles beter maakt in het leven, kunnen we het dan niet gebruiken om mensen bewuster te maken van het nieuws?
Programma's die satire en humor combineren met actualiteiten en nieuws doen het qua kijkcijfers heel goed. Denk aan programma's als De Avondshow van Arjen Lubach, Dit Was Het Nieuws en Even Tot Hier. Laatstgenoemde won recentelijk nog een Gouden Televizier-ring met verpletterende cijfers. Kan de kracht van humor ingezet worden om het nieuws beter over te brengen dan serieuze praatprogramma's of moet humor beperkt blijven tot komedie?
De kracht van humor
Om te bepalen of humor ingezet kan worden in de nieuwsvoorziening, is het belangrijk om te kijken naar de kracht van humor en waar het nu allemaal goed voor kan zijn.
Humor als bevrijding
"Het leven is serieus en kan zwaar zijn, maar wanneer we eens goed lachen werkt dat heel bevrijdend. Je bent als het ware even bevrijd van het juk en de verantwoordelijkheid van het dagelijks leven", vertelt provocatief psycholoog Freek Sarink. Hij doet onderzoek naar humor en gebruikt dit bij de gesprekken met zijn cliënten. Over deze provocatieve benadering schreef hij ook een boek. "Op het moment dat je humor gebruikt en je iemand tijdens de sessie om zichzelf en zijn problemen kan laten lachen, werkt dit bevrijdend. Dit geeft ruimte om beter naar jezelf te kijken op een minder zwaarwichtige manier."Sarink gelooft dat zijn cliënten daardoor los komen van hun vaste negatieve denkpatronen en beter met hun problemen kunnen omgaan.
Daarnaast heeft humor uiteraard de kracht om je te amuseren. Volgens student cabaret en opkomend cabaretier Stan Oude Alink (24) is dat het belangrijkste van humor. "Het belangrijkste is eigenlijk gewoon om te lachen, humor heeft iets verzachtends en het is fijn als je gewoon kan ontspannen en lachen."
Humor als bewustwording
Humor wordt ook vaak als middel gebruikt om over problemen te kunnen praten, zowel persoonlijk als maatschappelijk. Stan vertelt over zijn kijk hierop. "Wat ik als cabaretier wil is een sfeer op het podium krijgen dat je over serieuze of moeilijke onderwerpen praat en mensen er vervolgens om laat lachen, maar dat ze later denken ‘Hé dit is eigenlijk helemaal niet oké". Hij gebruikt zelf in zijn shows ook persoonlijke ervaringen en verhalen uit zijn leven waarvan hij vindt dat mensen hier bewuster van moeten worden. Volgens hem ligt daar de kracht van humor. ‘Door te lachen maak je heftige dingen onschadelijk, zo worden ze makkelijker behapbaar en bespreekbaar’.
Humor als taboe doorbreker
De jonge cabaretier is van mening dat humor zorgt dat grote thema’s, taboes en kwaadheid in de wereld klein worden gemaakt. "Wanneer je er samen om lacht, maak je van iets negatiefs, iets positiefs. Zo maak je het minder zwaar en zet het mensen aan tot denken." Volgens Sarink is in humor niets taboe. "Het gebruiken van humor zorgt ervoor dat onderwerpen als seks en zelfdoding eerder bespreekbaar gemaakt kunnen worden. Daarnaast wil ik normaliseren dat veel mensen met dat soort gedachten rondlopen en het niet taboe is."
Hoe werkt humor?
"Er is echter een verschil tussen humor en simpelweg lachen om iets", vertelt Martijn Veerman. Hij is filosoof en schreef het boek 'Humorologie'. Hierin probeert hij de logica achter humor bloot te leggen. Volgens hem lachen mensen in de praktijk vaker als sociaal bindmiddel, dan om de inhoud van de grap.
"Bij humor is het idee van leedvermaak erg centraal geweest in de loop van de geschiedenis. Als je op filosofen afgaat, is een vrij constante negativiteit door de eeuwen heen wat opvalt: humor en lachen zouden oneerlijkheid bevorderen, onverantwoordelijk zijn en alleen maar op eigen genot gestoeld. Je verliest door humor zelfcontrole en het is soms ronduit idioot."
Grofweg kun je de manieren waarop er over humor is nagedacht op drie manieren samenvatten: humor en lachen als uiting van gevoel van superioriteit, als ontlading van spanning en als viering van de ongerijmdheid.
Lachen kan ook als een soort bindmiddel dienen. "Het is niet grappig wat ik zei of deed, maar het is oké", vertelt Veerman. "We hebben plezier met elkaar en daar gaat het om. Lachen uit sociale binding is vaker het geval dan echt om humor." humor kan daarnaast ook een manier zijn om te testen of wij om hetzelfde lachen; als je lacht, hoor je bij de groep, als je niet lacht, je beledigt voelt, dan niet. Op die manier is humor ook een manier om te bepalen wie bij de groep hoort en wie niet. Denk ook aan discussies over grappen die stereotypes en vooroordelen bevestigen. Humor kan als het ware de vraag stellen: Wat vindt jij dat wel kan, wat niet?
Maar humor ken nog meerdere effecten. "Het kan voor lichamelijke ontspanning zorgen; humor kan eenzaamheid tegen gaan, zelfvertrouwen geven en de stresshormonen in je lichaam reduceren. De kanttekening bij dit alles is echter wel: de humor moet wederzijds begrepen en gewaardeerd worden. "Je moet zelf geen doelwit zijn van de humor; dan kunnen deze effecten verdwijnen."
Wanneer vinden we iets grappig?
"Dat is enorm gebonden aan context, cultuur en tijdgeest, echter valt er één ding op", vertelt Veerman. "Het belang van het verrassingseffect. Wanneer verrast iets je? Zie je de grap aankomen of neemt het een hele andere wending? Zodra iets verrassend is, vinden we het vaak grappiger."
Positieve effecten van humor op:
Hieronder vind je enkele verwijzingen naar onderzoeken die positieve gezondheidseffecten van humor aantonen.
Fysieke gesteldheid
Humor zou er o.a. voor zorgen dat je immuunsysteem verbetert, je pijngrens verhoogt wordt en dat de werking van je bloedvaten wordt verbeterd.
Mentale gesteldheid
Humor is een tegengif voor stress. De goedaardige kant van humor heeft positieve effecten op o.a. zelfwaardering, optimisme en het werkt tegen depressie en angst.
Het geheugen
Humor zou bijdragen aan een goed geheugen. Als iets met humor wordt gebracht, worden er meer cognitieve delen van het brein besteedt aan de verwerking ervan. Hierdoor is het waarschijnlijker dat dergelijke informatie later beter wordt herinnerd en correct wordt herkend.
Het gevaar van humor
"De consensus is dat de nadruk wordt gelegd op de positieve kant van humor; we benoemen de kracht van humor, alsof het altijd iets positiefs is. We verwachten veel van humor, maar vaak wordt de negatieve impact hiervan onderbelicht." Zo stelt Dick Zijp, cultuurwetenschapper en humoronderzoeker. Hij deed onderzoek naar 'de andere kant' van humor en legt uit wat de keerzijde van humor kan zijn. "Het gevaar van humor is dat het zich voor kan doen als onschuldig ('het is maar een grapje'), terwijl het tegelijkertijd reële effecten heeft die minder rooskleurig zijn." Hij noemt grappen over achtergestelde groepen en minderheden als voorbeeld. "De meeste grappen die we maken zijn om vanuit een machtspositie een ander te kleineren." Dit soort grappen bevestigen de bestaande machtsposities en dat kan voor meer polarisatie zorgen tussen deze groepen. Als voorbeeld noemt Zijp seksistische grappen; deze versterken en bevestigen volgens hem de achtergestelde machtspositie van vrouwen in onze samenleving.
"Zonder dat serieuze kun je ook het grappige niet hebben."
Provocatief psycholoog Sarink benadrukt ook dat humor niet louter positief is. "Je moet opletten niet altijd grappig te willen zijn. Je moet humor in balans houden. Als alles grappig is, is niets dat meer." Hij voegt daaraan toe dat plaats en tijd ook van belang zijn bij het gebruik van humor. "Juist omdat er in humor geen taboes zijn kan het zijn dat je op het verkeerde moment bij de verkeerde persoon iets aansnijdt, wat op dat moment niet je plek is."
Humor in de nieuwsvoorziening
Nu rest de vraag: in hoeverre kan humor gebruikt worden binnen de journalistiek en de nieuwsvoorziening? Het Amerikaanse satire programma The Daily Show is voor een deel van de Amerikanen de belangrijkste nieuwsvoorziening en zorgt voor meer bewustwording bij jongere generaties. Kan het dan gunstig zijn om het nieuws met humor te brengen?
Het moet wel serieus blijven
Sarink is ervan overtuigd dat de nieuwsvoorziening voor een deel serieus moet blijven. "Het 8 uur journaal is iets serieus, er worden feiten voorgedragen. Iemand als Lubach brengt bepaald nieuws vervolgens op een grappige manier", zegt de psycholoog. "Zonder dat serieuze kun je ook het grappige niet hebben." Stan is ook van mening dat de serieuze toon van belang is. "Nieuws is er voornamelijk om te informeren. Sommig nieuws, zoals de MH17 ramp, is geen onderwerp om zomaar grappen over te maken. Het journaal is er om hier onafhankelijk en feitelijk verslag over te doen. Maar andere onderwerpen waarover gediscussieerd moet worden of over nagedacht moet worden, zoals de toeslagenaffaire, daarover kun je zeker een item met humor maken."
Satire en objectiviteit
Satirische programma's zoals Dit Was Het Nieuws, De Avondshow en Even Tot Hier doen het zeer goed. "Onderzoek wijst aan dat voor veel mensen die satirische shows de belangrijkste nieuwsvoorziening zijn", zegt cultuurwetenschapper Dick Zijp.
Daarnaast is uit onderzoek ook gebleken dat de voorganger van De Avondshow, Zondag met Lubach, door een item invloed had op het stemgedrag van kiezers. Naast dat deze programma's vermaken kunnen ze dus zeker ook invloed hebben op hun kijkers. Zijp waarschuwt wel voor de mogelijke impact: "Satire kan grote invloed hebben. Het gaat bij deze programma's niet alleen om humor maar ook om opinie.
In Lubach zijn items zie je ook opinie terug, verbonden met humor." Presentatoren van deze satirische programma's vervullen volgens Zijp een belangrijke journalistieke functie, maar zijn geen journalist. "Arjen Lubach en Trevor Noah kunnen zich gauw beroepen op het feit dat ze geen journalisten zijn."
Hoewel je volgens de humorexpert met humor goede argumenten en punten kunt onderbouwen, blijft het wel gekleurd nieuws. De humorexpert vraagt zich af of je nieuws kan brengen op een humoristische manier en daarbij je neutraliteit als journalist kan bewaren. Het is daarom volgens hem belangrijk dat presentatoren transparant zijn over hun visie.
De grens van humor
Wanneer je humor koppelt met het behandelen van nieuws, is er wel een bepaalde grens waarbij je humor wel of niet kan gebruiken. In The Daily Show liet oud-presentator Jon Stewart dit op indrukwekkende wijze zien. Hij trekt duidelijk een grens bij de gebeurtenis waar je geen grappen over kunt maken. In dit geval de schietpartij in de Amerikaanse Charleston Church, waarbij negen Afro-Amerikanen werden doodgeschoten.
Dick Zijp waarschuwt ook dat het gebruik van humor achtergestelde groepen kan schaden: "Er is sociaal psychologisch onderzoek gedaan dat laat zien dat op het moment dat je grappen maakt ten koste van bijvoorbeeld mensen die homoseksueel zijn dat daarna mensen die blootgesteld zijn aan deze grappen zich vrijer voelen om discriminerend gedrag te vertonen jegens homoseksuelen." Om dus nieuws op een juiste wijze met humor over te brengen zijn grappen ten koste van andere niet de beste manier.
Humor heeft dus een groot belang in ons leven: het ontspant ons, maakt moeilijke onderwerpen bespreekbaar en helpt ons zelfs om dingen beter onthouden. Om humor overal in de nieuwsvoorziening in te zetten, zoals in het acht uur journaal, lijkt geen slim plan. Sarink verwoordt dit mooi: "Zonder de serieuze kant van het leven kun je het grappige niet hebben." Het serieuze nieuws met feiten heb je nodig in de journalistiek.
De mix tussen humor en nieuws werkt wel in satirische nieuwsshows. Ze trekken een breed publiek, worden beter bekeken door jongeren en hebben zelfs bewezen invloed te hebben op de kijkers. Daar moet dan wel de kanttekening bij geplaatst worden dat de maker van het programma vaak geopinieerd is. Transparantie daarover is dus belangrijk.
"Eerst wilde ik mensen voornamelijk laten lachen, maar nu zit ik meer in de positie dat ik denk: 'ik wil mensen iets mee geven, ergens over laten nadenken, door middel van humor'."
Built with ShorthandThis is only a preview. Start publishing!
Enquire now
This is only a preview.
Start publishing!
Subscribe now to begin publishing your Shorthand stories. All plans offer flexible hosting options, best-practice training & online support.
Enquire nowAs used by
- BBC
- Dow Jones
- ADWEEK
- Sky News
- Honda
- Save The Children
- World Health Organisation
- University of Houston
- RELX