Galiza, ou o soño americano
(Ó final deste apartado poderá escoller que historia ler).
«En Galicia non se pide nada. Emígrase» – Castelao
Elaboración propia.
Elaboración propia.
Galiza entregou máis dun millón de galegos a Arxentina. Galegos coma ti, diría o ex presidente da Xunta, Manuel Fraga, un neno emigrante e, despois, membro do goberno totalitario que impulsou unha nova vaga de exilios durante a ditadura franquista. Moitos daqueles adultos que abarrotaban os portos e peiraos atlánticos, entre bágoas e unha maleta, que observaban o verde que nunca volverían ver, xa morreron. Quedou na lembranza do pobo galego, e na literatura, o recordo de orfos e orfas, de «nais que non teñen fillos, e fillos que non ten pais», describía Rosalía de Castro. Pero tamén houbo cativos que daquela só balbucían un pouco de galego e que despedían nos colos dos seus pais a pouca Galiza que viran.
«En el año 1951, con escasos tres años, ya me trajeron a Buenos Aires», inicia a súa historia Celia Otero Ledo (Dozón, 1948). «Nací en la Galicia que ahora se llama Galicia Interior; en aquellos tiempos no se hacían esas distinciones. Nací en la comarca del Deza, el ayuntamiento que en aquel tiempo era Lalín, pero que ahora es Dozón». Unha historia semellante é a de Orosia Prieto (A Veiga, 1948), quen cruzou o océano con tan só 14 meses de idade xunto con seus pais para chegar a Bos Aires, onde os reclamaban os seus tíos. «Como mi papá había estado en la Guerra Civil, decidieron reclamarnos, porque era la única forma en que podíamos emigrar a este país, a través de la reclamación de un pariente que se hacía responsable de la manutención y de la vida de los gallegos que venían», explica Orosia.
En cambio, Olga López (Bos Aires, 1948), que durante a súa infancia cría que tódolos bonaerenses eran galegos, veu ó mundo xa na Arxentina. «Vengo de una familia donde mis padres y mi hermana nacieron en Galicia, en Lalín», explica Olga. «Yo soy una gallega nacida en la diáspora».
«Yo era muy chica y no me daba cuenta. Siempre pensé que todos eran gallegos. Cuando empecé a ir al colegio tuve unos pocos problemas, porque yo hablaba en gallego y la maestra me decía que no, que no tenía que decir eso, y demás». Olga López.
Ela mesma sentencia, moi redundante, que nunca se souberon adaptar. «Ellos siguieron practicando, transmitiendo la forma de ser que ellos tenían en su tierra, la cual no olvidaron y que siempre extrañaban y añoraban», rememora Olga. Celia, tamén, despois de 74 anos na Arxentina, nunca se chegou adaptar.
Non hai galego ó que non se lle arrepíe a carne ou lle naza un nó no pescozo cada vez que se fala da diáspora da Galiza. «La tierra se siente», suspira Olga. Quizais por iso, despois de case dous séculos enteiros dunha Galiza expulsiva, nace no sentir do pobo unha saudade que contaxia cada metro cadrado de minifundismo galego e da mar infinita. Realmente, a emigración de galegos cara o país austral remóntase á época das colonizacións e sofre un leve parón durante as diversas guerras de independencia internacionais, na segunda metade do século XIX. Segundo a Federación de Asociacións Galegas da República Arxentina (FSG), empézase a contabilizar a continuidade dos galegos neste éxodo a partir do ano 1853, cando «as sancións da Arxentina dunha Constitución e da Real Orde do goberno español que recoñece oficialmente este fenómeno migratorio inician a chamada “emigración legal” [dos galegos]».
A partires do 1939, iniciándose a ditadura de Francisco Franco, aumenta o fluxo migratorio entre Galiza e Arxentina. «Rexistráronse uns 62.000 emigrados galegos», afirma a FSG. Moitos deles, exiliados e perseguidos polo réxime franquista. «Existía el mayorazgo en Galicia y había mucha miseria», responde Olga López sobre por que emigraron os seus pais no 1947. «Así que, con mucho sacrificio, mi padre tuvo que pedir dinero, venirse a la Argentina y dar todas las muestras de que era un hombre capaz».
O contexto histórico daquel momento amosa un país destruído, eminentemente agrario, baixo a ditadura política do réxime franquista e completamente illado socioeconomicamente do resto da Europa moderna. Un atraso en cadea potenciado, tamén, pola escaseza de man de obra, froito da anterior emigración masiva e o seu forte poder de chamada. A década dos 70, xunto co inicio das políticas aperturistas en España, marcou a fin do éxodo americano en detrimento das fuxidas esporádicas a postos de traballo por Europa adiante. Segundo a Federación de Asociacións Galegas da República Arxentina, «durante este lapso compútanse 286.000 emigrantes galegos». A día de hoxe a Xunta de Galicia non dispón de cifras oficiais desagregadas, pero aproxima unha media anual de 25.000 persoas que marcharon da Galiza entre o 1947 e o 74, sen especificar o destino. Isto supón, aproximadamente, un éxodo de 675.000 galegos en menos de trinta anos. Unha cifra que equivale a baleirar dúas veces a provincia de Lugo por completo e as localidades limítrofes coa da Coruña.
Facer as Américas
Dende os primeiros albores da migración masiva entre Galiza e o país austral, os oriúndos da terra galega construíron puntos de unión entre confraternos, como unha forma de evadirse do bulicio da nova metrópole e de non esquecer a súa cultura nai. A creación no 1879 do Centro Gallego de Buenos Aires, síntoma do mutualismo e das entidades de socorro, sentou as bases de toda unha rede de recunchos con cheiro a augardente na outra punta do mundo. «Acá los inmigrantes hicieron mucho por sus compatriotas, como crear un sanatorio que los cobijara todos y que acabó siendo uno de los mejores de la capital federal de Buenos Aires: el Centro Gallego», explica Orosia Prieto rememorando que o seu pai finou na habitación contigua na que falecera, anos antes, Castelao.
O seu peche é incluso comparable co lume da desaparecida Biblioteca de Alexandría, xa que como «no hubo mucha más inmigración de Galicia, las cuotas y demás no pudieron cubrir los gastos del sanatorio. La Xunta ayudó un tiempo, pero no mucho en realidad. No colaboró demasiado. Con lo cual, el sanatorio se tuvo que vender, como muchos lugares y muchos clubes donde se juntaban los compatriotas gallegos a jugar y a contarse historias», lamenta Orosia. «Tuvimos una gran pérdida con el Centro Gallego, uno de los mejores sanatorios de la Argentina, por culpa de las malas políticas económicas de sus dirigentes», protesta Olga.
Mais a galeguidade non se respiraba só nos centros e asociacións de fillos e fillas da Galiza. Estaba en cada fogar, en cada barracón ou en cada conventillo. A forma de educar, segundo testemuñan estas tres galegas que medraron na Arxentina, mantiña os costumes galegos. «Ellos siguieron practicando, transmitiendo la forma de ser propia de su tierra, la cual nunca olvidaron y que siempre que pudieron volver, la extrañaban. Recuerdo que siempre se reunían a contar cuentos de la guerra, de cuando llevaban las vacas al monte…Siempre todo aquello que habían vivido nos lo supieron transmitir. O sea, realmente nos llaman la quinta provincia gallega y creo que nos lo merecemos», relata Olga López, lembrando como foi a súa educación nunha pequena casa galega en Bos Aires. «Nunca me vi diferente, pero empecé a sentir que yo venía de otro lugar. Los valores y el modo de educar de mis padres era distinto a la mayoría de la sociedad no-gallega».
A colectividade emerxía da solidariedade entre migrantes e da propia represión política que atravesou Arxentina durante a ditadura militar dos anos setenta. Foi a capacidade de mobilización social que actuou de forma paralela a que contribuíu, dalgún xeito, ao mantemento das asociacións de compatriotas galegos e á súa maior participación colectiva no Estado arxentino. Olga López pertence á comisión directiva da colectividade Agolada e Silleda no país, na que tempo atrás o ex presidente Raúl Alfonsín, neto de galego, organizara a súa liña de actuación para derrocar a ditadura militar. «En épocas de la dictadura argentina, donde nadie recibía a los políticos, en nuestra institución se abría la puerta para que ellos pudiesen hablar y planificar estrategias en una habitación al fondo. Esto demuestra la movilidad social que había en la Argentina, y los valores gallegos, que siempre fueron de sacrificio, de volar y de pasar desapercibido», explica López.
Valores, historias e identidades que Celia Otero, a Annie Ernaux da diáspora galega, recompilou no seu libro Corazón Gallego, escrito dende as oídas e as lembranzas dunha nena transplantada da súa aldea natal a unha gran metrópole. «Mi memoria traía diálogos, historias de algún vecino, todas aquellas cosas que fui recopilando sin darme cuenta. Así que, en parte, las iba ficcionando. De ahí surgió la idea de escribir un libro», indica Otero. No 2023, a súa obra recibiu o galardón A Barca de Sálvora no Centro Gallego de Avellaneda (Bos Aires), unha distinción que recoñece a solidariedade e o valor de mulleres destacadas da colectividade. Pero para Otero Ledo, o recoñecemento máis valioso veu da man de decenas de comentarios nun grupo de Facebook de descendentes de galegos na diáspora, unha nova versión da colectividade galega de xeito virtual. «Cuando me tuve que presentar, no sé por qué, en vez de presentarme yo empecé a escribir así, como me brotaba, sobre Galicia. Me sorprendió que al día siguiente tenía, qué sé yo, unos treinta comentarios de gente que decía que había llorado a mares con lo que había leído».
Aínda así, isto non evitou a discriminación que sufriron moitos galegos polo feito de emigrar. As bromas sobre a nacionalidade do migrante, acompañadas dun ton racista, despectivo e clasista, proliferaron na segunda metade do século XX. O menosprezo cara ós galegos por traballar en oficios precarios xa se aturaba dende a época da migración en masa. «Empezaron en la década de los ochenta a hablar y decir chistes de gallegos, donde nos ponían directamente como discapacitados mentales», protesta Olga. Mais a discriminación traía consigo un dedo xulgador que afastaba, nun primeiro momento, a aqueles que voaron do fogar. A inadaptación que sentiran moitos galegos exiliados non se cimentaba só no respecto aos costumes propios, senón no verse excluído, distinto e inferior. Moitos deles esqueceron eses detalles, pero Olga López aínda se lembra do día no que a galeguidade entrou nela case en forma de labazada. «Mi primer choque con la realidad fue cuando mi hermana mayor había sido designada para llevar la bandera argentina en el colegio en un acto y la directora no se lo permitió porque era gallega. Sentí que no era justo».
A propia galeguidade enchoupaba de bágoas as cartas que recibían daqueles avós sen netos, de nais sen fillas, de aldeas baleiras. Cando xa foi posible, ou máis doado, manter unha correspondencia epistolar con Galiza, os procesos migratorios deran un paso adiante, ó igual que Europa, abríndose o Vello Continente a toda unha vaga de novos galegos «anduriñas» que marchaban durante unha tempada a traballar a outros países europeos. «Sobre todos aquellos que se fueron, recuerdo que mi abuela tenía una expresión en las cartas que enviaba una década después de emigrar: “Que pena que antes non existisen estas Américas máis cercanas”. Me vine en el 51 y diez años después comenzó la emigración a Europa. Esa frase me quedó grabada. “Estas Américas máis cercanas”...Eran aquellos lugares como Inglaterra, Francia o Suiza, donde los que se iban allí, aunque dejasen a sus hijos al cuidado de los abuelos, volvían. Nosotras nos marchamos para no volver», rememora Celia Otero.
Esas Américas máis cercanas
«De Galiza daquela marchara todo o mundo a Suíza a buscar os cartos», murmura Antonio (O Courel, 1939), un veciño das altas montañas de Lugo que emigrou a Vevei (Suíza) na década dos setenta para traballar de albanel. Antes ca el, moitas outras mulleres e homes deixaron orfas as súas aldeas para marchar durante un tempo a países coma Alemaña, Reino Unido ou Suíza, entre outros. Unha dura elección empurrada pola precaria situación económica do tardofranquismo e acentuada pola reconstrución industrial europea trala II Guerra Mundial.
En Europa impulsouse este novo fenómeno migratorio polo incremento de migrantes laborais que se desprazaron dende o sur cara o centro e norte europeos, bautizados como «traballadores invitados» en varios eidos da Socioloxía que estudaron esta corrente. Estes obreiros eran, na súa meirande parte, emigrantes galegos que entre o 1960 e o 1980 marcharon a traballar a diversos puntos da xeografía europea que se atopaban en pleno desenvolvemento tecnolóxico e industrial e que precisaban man de obra estranxeira. Neste sentido, a autora Eva Gugenberger chámaos «migrantes anduriñas» polos curiosos paralelismos con estas aves migratorias.
«Marchamos porque xa estaban alí as miñas cuñadas», relata Fina (Roás, 1945) que viviu como emigrante durante sete anos en Inglaterra entre idas e voltas a Galiza. «Se non tiñas alá a ninguén, non había forma de saír de aquí». Así pois, o fluxo migratorio masivo viuse fortemente influenciado por «un efecto arrastre de migración cara ese mesmo territorio», segundo o secretario xeral de migración da Xunta de Galicia, Antonio Rodríguez Miranda. Ese continuísmo na Galiza expulsiva levaba consigo unha rede de arrastre que quitaba galegos da terra, pero coa particularidade de que devolvía a algúns.
A adaptación destes galegos nunha nova Europa industrializada tampouco foi doada. «Relacionábame moito con xente da Galiza, de Italia, de tódolos sitios. Da Coruña, tamén», indica Antonio, que traballaba con máis galegos nunha gran empresa de construción en Vevei. Alí viviu durante algo máis de seis meses nun barracón con outros tantos emigrantes galegos e italianos. Lugares similares ós conventillos arxentinos, pero dedicados só para eses «traballadores invitados». Conta que un bo amigo e veciño seu, que xa faleceu, acostumaba levar á compra unha oveira cando quería mercar ovos, posto que descoñecía o idioma e «a adaptación foi complicada».
Fina viviu sete anos co seu marido en Inglaterra, pasando primeiro pola cidade termal de Cheltenham e, despois, en Londres. «Traballamos nun gran hotel, eu facendo as camas e Suso [o seu cónxuxe] estaba na cociña», relata Fina. «Contratounos a housekeeper, que creo que era de cerca de Betanzos, xa non me acordo». Conseguiron ese traballo a través do efecto arrastre de galegos nesa diáspora durante a etapa de crise no franquismo, a principios dos setenta. As irmás de Suso emigraran anos atrás, e foi a súa previa marcha a que impulsou a deste matrimonio da Terra Chá. «Alí durmiamos todos nunha habitación moi grande. Compartiámola tódalas parellas, até que xa tivemos unha propia». Durante aqueles sete anos, volvían a Galiza durante a tempada estival e, nunha desas veces, para deixar á súa primoxénita, que quedaba a cargo das avoas. Foi o seu segundo fillo o que rachou finalmente co éxodo británico, vindo a nacer en Lugo.
Fina Díaz e o seu marido, Suso Domínguez, no hotel no que traballaban no Reino Unido, a comezos dos 70. | Cedida.
Fina Díaz e o seu marido, Suso Domínguez, no hotel no que traballaban no Reino Unido, a comezos dos 70. | Cedida.
Esas Américas máis cercanas coas que soñaba a avoa de Celia Otero encamiñaron unha nova vaga de galegos aos que, pouco a pouco, se lles permitiu vivir na súa casa. Ela reflexionaba sobre o migrante que volve para marchar de novo, sobre unha morriña case considerada apátrida e que é unha «planta que sobrevive en suelo ajeno, al que va integrándose hasta sentirlo propio y en el que deja sus semillas». O que emigra pelexa constantemente por atopar o seu lugar correspondido e, como o horizonte, nunca o encontra. As letras de Celia definen ós migrantes como resilientes e buscadores empedernidos, en estar sempre chegando para marchar outra vez.
A historia de Celia
«Vine con mi mamá sola, porque las causas de la emigración [de mi madre] fueron absolutamente familiares. Son las más difíciles que vas a encontrar en las historias, porque todo el mundo cuenta, un poco, a veces, que vinimos para progresar. Mi madre tenía 23 años cuando emigró. Para esa época, una mujer de su edad en una aldea o está casada o está de novia prometida, o está desahuciada. Y los casamientos tenían mucho que ver con acomodar a los hijos. Pero mi mamá y mi papá nunca se casaron.
Mi abuela paterna quería, entonces, que una de sus hijas se casara con un tío mío, cruzando las familias, cosa que también se estilaba muchísimo. Mis abuelos maternos dijeron que no, que su hija y su nieta no eran dos animales de granja para ir a la feria a intercambiarse. En definitiva, quien pagó el plato fui yo, porque mi mamá tampoco me quiso abandonar allá. Mi abuela le decía: “Déixaa aquí, que a imos criar con todo e ímola mandar estudar a Santiago de mestra”. Esa era la promesa de mi abuela y, tal vez, hubiese sido cumplida. Pero mi mamá dijo que no. Mi abuela quería que permaneciera en su casa. Además, hubo muchos casos de niños que se quedaron con sus abuelos. Sobre todos aquellos que se fueron, recuerdo que mi abuela tenía una expresión en las cartas que enviaba una década después de emigrar: “Que pena que antes non existisen estas Américas máis cercanas”. Me vine en el 51 y diez años después comenzó la emigración a Europa. Esa frase me quedó grabada. “Estas Américas máis cercanas”...Eran aquellos lugares como Inglaterra, Francia o Suiza, donde los que se iban allí, aunque dejasen a sus hijos al cuidado de los abuelos, volvían. Nosotras nos marchamos para no volver, aunque mi abuela tuvo la suerte de ver a sus hijos, a todos los que emigraron, una vez más antes de morir.
Si bien es cierto, a principios de siglo, mi familia materna también había emigrado por las mismas razones. Mi abuelo tenía dos hermanos y dos hermanas, y ellos cuatro emigraron a Buenos Aires. Todos se erradicaron acá. Vino la mayor y, en cuanto pudo, ayudó a venir al segundo, y todos se fueron insertando en el mismo tipo de trabajo, algo muy habitual: fueron a tener taxis. Acá los gallegos también se dedicaron a las pizzerías; se hace mejor pizza en Buenos Aires que en Italia con toda seguridad, y la hacen los gallegos. Los emigrantes de Galicia se dedicaron a los restaurantes, a la gastronomía, a los taxis, a las líneas de colectivos y, en general, a trabajar el campo. Creo que venían hasta acá con la idea de campo como concepto de trabajo. Otros trabajaron en fábricas por algún tiempo, pero la mayoría tendieron a independizarse con sus negocios.
Cuando llegó mi mamá conmigo, yo fui la sobrina nieta de todos. Me acuerdo que un tío mío, cada vez que venía a visitarnos, me preguntaba “a ver o caderno, rapaza”. Yo le mostraba mi libreta y, si tenía buenas notas, me pedía la alcancía y colocaba un billete. Ellos siempre destacaron el estímulo por el estudio y la valorización de estos.
Vivíamos en una casita, que aquí se les llamaba “conventillos”, que eran viviendas en las que habitaban varias familias, compartiendo uno o dos baños. Recuerdo que en esa casa había una señora del interior de la Argentina, de la provincia de Tucumán. Otra era recién llegada de Italia. Y había, por supuesto, gallegos. Todo eso hace que, de alguna manera, tengas que ir asimilando las músicas de este país, porque al mismo tiempo convivían el que cantaba tango y el que tocaba, que sé yo, una rianxeira.
Mi mamá, en tanto aquí, se había casado con un señor que era de Ourense y me puso su apellido, aunque nunca lo viví como a un padre. Con los años, me volqué mucho en el tema de mis raíces, porque en los primeros años una tiene que luchar primero por adaptarse. De pequeña vine hablando gallego, sería lo único que hablaría. Pasé los primeros años, como te digo, adaptándome. Entonces, es lo único que hay que hacer. Cuando tuve la oportunidad de estudiar a nivel universitario, seguí la carrera de Historia. No es casual, como decía mi psicólogo. El tema de la historia pesaba mucho en mí. Eso me ayudó bastante a comprender y a ver con una mirada que va más allá de observar, pensar, criticar o no criticar, sino a entender y analizar, cuando voy, esas costumbres que hoy sobreviven. Porque aunque encuentro todo muy cambiado, al mismo tiempo hay cosas que permanecen. Galicia es hoy una esa cosa de contraste increíble, porque sobrevive la mata del cerdo y hacer los chorizos y, al mismo tiempo, todo lo demás, ¿no? Por ejemplo, veo que con el tema de la moda están preocupadísimos. “¿Cómo vas a llevar esa chaqueta que ya te la pusiste ayer?” Acá estamos más desentendidos de eso. Supongo que por el anonimato de las grandes ciudades. ¿Cómo influye la tierra? ¿Cómo influye la forma de posesión de la tierra? ¿Cómo influye en las costumbres familiares, en las costumbres sociales?
En definitiva, hice mi vida, me casé, tuve mi familia y me dediqué a la profesión de docente de Historia, en bachillerato y en la universidad. Después vino la época de trabajar y criar a mis hijas, y ahí no tenés tiempo más que de atender tu casa y tu oficio y dejar de estar tan vinculada a las instituciones gallegas en Argentina. Antes frecuentaba algún domingo el centro lucense, que era donde iba a comer asado con mi familia cuando era chica. Después, ya no.
Aún así, con los años empezás a sentir que en una conviven esas dos personas. Y que de no haberse producido aquel viaje en el vapor Alcántara, yo hubiese estado en otro lugar, habría sido otra historia. Eso empieza a tener una presencia muy fuerte. Lo que llamamos morriña, ¿no? Hasta que tuve 50 años ni me daba cuenta de que me faltaba mi parte gallega.
Recuerdo la primera vez que regresé en el año 1972, tenía 24 años. Quedé impactada por una realidad tan distinta y empecé a comprender muchas cosas de las que había oído hablar, pero que eran palabras que no tenían una representación gráfica. Cuando se hablaba de ir a lavar al río, del frío, de sachar as patacas…En mi aldea, en esa época, la luz eléctrica había llegado hacía muy poco, y yo venía de una ciudad que tenía metro, o subte como le decimos nosotros, desde el 1914. No comprendía cómo en el año 72 la televisión no era tan frecuente en los hogares de los sectores populares. Recuerdo escuchar que sólo se iba a la escuela cuando se podía, cuando había menos trabajo, porque en casa había muchos leiros, mucha tierra que atender. Me di cuenta de que esa “mucha tierra” de Galicia no es lo mismo que en Argentina. Entonces, le fui poniendo imágenes a todo aquello que había escuchado y vivido de oídas, y fui entendiendo.
Pero un paso muy grande que di fue conectarme con mi padre cuando yo tenía casi 50 años. Digo que fue muy grande porque, calculen ustedes, intenté contactar con una persona que estaba en una aldea repleta de hijos no reconocidos, desde los del cura hasta los de cualquier vecino. Así que decidí escribir a mi familia materna para que me ayudaran a encontrar a mi papá. No recordaba verlo nunca y lo quería conocer, sin reprocharle nada. Tuve la gran suerte y alegría de encontrarme con un papá muy amoroso que me recibió con una carta para leerla después, con fotos de cuando yo había nacido. Con un padre que, aunque ya estaba casado y tenía más hijos, obviamente, decía que siempre pensaba en mí. De ahí en adelante tuve relación con mi familia paterna e iba dos veces por año. Siempre que estoy en Galicia miro como si fuera la última vez la geografía, las costumbres que siguen, los personajes tan interesantes…Esa generación que todavía queda allí.
Tiempo después, cuando ya no tenía tanto trabajo, un buen día, no sé cómo, me dijeron que existía un grupo en Facebook de gallegos y descendientes de gallegos en Argentina. Y una amiga, que también es hija de gallego, me dijo “¿Por qué no pedís amistad ahí? Yo estoy”. Así hice. Cuando me tuve que presentar, no sé por qué, en vez de presentarme yo empecé a escribir así, como me brotaba, sobre Galicia. Me sorprendió que al día siguiente tenía, que sé yo, unos treinta comentarios de gente que decía que había llorado a mares con lo que había leído. Y entonces mis hijas, que en ese tiempo tenía las dos, ahora perdí una, me dijeron: “Mamá, mira, lo que vos escribís…Ya que siempre te ha gustado escribir, ¿por qué no tomás el hábito de escribir una vez por semana? La gente va a estar esperando”. Mi memoria traía diálogos, historias de algún vecino, todas aquellas cosas que fui recopilando sin darme cuenta. Así que, en parte, las iba ficcionando. De ahí surgió la idea de escribir un libro, Corazón Gallego, el primero que saqué. Por supuesto, pagué yo misma la publicación, porque aquí no se publica nada, y sobre allá, muy poco. Y eso que me conecté con la delegación de la Xunta, a ver si había algún tipo de estímulo. El libro está en castellano, pero tiene fragmentos de frases en gallego, que las recordaba así, y que solamente podían estar en gallego, como orballos, xestas o toxos, aunque era una forma simplemente fonética, mal escrita. Frases que había dicho mi abuela, como eso de “esas Américas máis cercanas”.
En definitiva, quizás, la ventaja que tiene la sociedad argentina para los inmigrantes, o tenía, es que hubo tantos y de tan variada índole… Muchísimos italianos, muchísimos gallegos, sobre todo gallegos, muchos armenios, sirios, judíos, etcétera; que entonces el hecho de ser extranjero, o descendiente de extranjero, no es algo que llame la atención. Y, por supuesto, la discriminación siempre existió, pero mucho más leve, supongo, que en otros países».
Galería de Celia
Retrato de Celia de nena, ó pouco de chegar a Arxentina.
Correspondencia entre Celia e o seu pai, que quedara en Galiza.
Celia portando o recoñecemento polo seu labor na Universidade de Bos Aires como docente de Historia.
Portada do primeiro libro de Celia, Corazón Gallego.
Retrato de Celia ós oito anos, aproximadamente, coa súa nai.
Retrato dunha Celia duns dez anos e a súa nai.
Presentación do libro de Celia, Corazón Gallego, en Lalín (2018).
Reencontro de Celia co seu pai nunha das súas visitas a Galiza.
A historia de Orosia
«Fueron mis padres los que tomaron la decisión de emigrar, ya que yo tenía 14 meses. Mi papá tenía, por aquel entonces, unos 32 años. Nací en un pueblo de la provincia de Ourense, en A Veiga, más precisamente en Casdenodres, cerca de Pena Trevinca. Mi padre luchó en la Guerra Civil durante tres años y, al terminar, volvió al pueblo y se casó con mi madre en León, a escondidas de todo el mundo. Él tenía una hermana mayor que ya se había marchado a trabajar a Madrid y Barcelona, y que con sólo 17 años, sin ninguna amiga, sin ningún compañero, sin nada, se embarcó hacia Buenos Aires.
Ella empezó a trabajar en los quehaceres domésticos de una familia adinerada y al poco tiempo se puso de novia con un gallego de Pontevedra. Mi tía salió de aquella casa y juntos se fueron haciendo, con sus propias manos, una casita en las afueras de la capital federal, en un barrio residencial muy populoso que se llama Villa Urquiza. Al poco tiempo, nació mi primo y como mi papá había combatido en la Guerra Civil, y era su único hermano, decidieron reclamarnos porque era la única forma en que podíamos emigrar a este país, a través de la reclamación de un pariente que se hacía responsable de la manutención y de la vida de los gallegos que venían. Como digo, era el año 1949, y me reclamaron con 14 meses. Vinimos en un barco llamado Caucino, portugués, donde venían cantidad de emigrados en la tercera clase, que era la que viajaba en el fondo del barco, prácticamente sumergidos bajo el agua. En el barco los gallegos cantaban, bailaban, tocaban sus muiñeiras, sus cantos típicos. Había alegría, de todas formas, por poder emigrar. Sin embargo, algunos de ellos se quedaron en un hotel en Buenos Aires porque no tenían familiares que los recogieran. Se le llamó popularmente el Hotel de los Inmigrantes, donde les daban cobijo a estas personas, cama y alimento hasta que consiguieran un trabajo. Este no fue nuestro problema, porque mi tía nos llevó a vivir en su casita muy humilde, donde yo dormía en dos sillas atadas con cuerdas en el hall.
Mis tíos le consiguieron a mi padre un trabajo de carpintero y a mi madre, en una fábrica textil. Cuando tuvieron algo con lo que comenzar, cogieron unos remates de tierras en la provincia de Buenos Aires y ahí comenzaron a construir, entre comillas, una casa. Había una habitación de 4x4 y un baño precario, que era un agujero en el suelo con dos maderas para apoyar los pies y una lona alrededor para que no vieran a una cuando hacía sus necesidades.
Por aquel entonces yo tenía 5 años y medio, aproximadamente. Ahí comenzó nuestra vida independiente. Recuerdo que mi padre se levantaba a las 6.00 de la mañana para ir a trabajar, pero mi madre madrugaba a las 5.00, una hora antes. O sea, que me quedaba sola antes del amanecer.
Me hice amiga de algunas niñas de ahí, también hijas de gallegos. Con 6 años, una de estas chicas venía a despertarme, me vestía, me ayudaba e íbamos juntas al colegio, caminando unos 500 metros hasta un barrio muy bonito de suboficiales de la prefectura, o de la policía, no recuerdo bien. Tenían unas casas muy lindas y con una escuela preciosa, que en ese momento había construido todo nuestro presidente Juan Domingo Perón. Cursé ahí una buena enseñanza primaria durante la primera mitad del primer año de colegio. Luego, mis padres consiguieron una portería y nos mudamos a ese edificio. Así que empecé a concurrir a la escuela de un barrio muy bien, muy elegante, en una época en la que las escuelas del Estado eran concurridas por todas las clases sociales.
Pasaron los años, mis padres cambiaron de portería y yo ingresé en la Facultad de Ciencias Económicas para la carrera de contadora pública. Cursé en la universidad hasta el tercer año y crecí trabajando en una empresa muy importante cerca de la facultad. Mis padres lograron comprar su departamento mientras yo estudiaba y trabajaba. Ellos crecieron mucho económicamente y viajaron dos veces a Galicia para ver a sus familiares. Encontré trabajo en una empresa de instalaciones donde hacía toda la contabilidad y llevaba las obras en distintos puntos del país. Bueno, en fin, fui creciendo. Y, bueno, así que me casé y tuve a mis hijos. O sea, mirad toda la historia que tiene un migrante.
Acá los inmigrantes hicieron mucho por sus compatriotas, como crear un sanatorio que los cobijara todos y que acabó siendo uno de los mejores de la capital federal de Buenos Aires: el Centro Gallego de Buenos Aires. Acá estuvo internado Castelao. Justamente donde murió mi padre, en la habitación de al lado, falleció Castelao. Antes de mi padre, claro. Pero como no hubo mucha más inmigración de Galicia, las cuotas y demás no pudieron cubrir los gastos del sanatorio. La Xunta ayudó un tiempo, pero no mucho en realidad. No colaboró demasiado. Con lo cual, el sanatorio se tuvo que vender, como muchos lugares y muchos clubes donde se juntaban los compatriotas gallegos a jugar y a contarse historias. Sigo siendo socia del sanatorio porque ahí nacieron mis hijos y murieron mis padres, por lo que hay una relación emocional. También sigo siendo socia del Centro Galicia de Buenos Aires, que es lo que me conectó con ustedes».
A historia de Olga
«Vengo de una familia donde mis padres y mi hermana nacieron en Galicia, en Lalín, comarca del Deza, y yo soy una gallega nacida en la diáspora, porque nací aquí, en Argentina. Mi madre, de hecho, era de la parroquia de Saa y mi papá de San Xoán do Sisto. Mis padres emigraron porque mi papá era el tercero de cinco hijos y mi madre la sexta de seis. Existía en mayorazgo en Galicia y había mucha miseria. Así que, con mucho sacrificio, mi padre tuvo que pedir dinero, venirse a la Argentina y dar todas las muestras de que era un hombre capaz. Después, reclamó a mi mamá y a mi hermana, Sira.
Mi padre emigró en el año 1947, en enero. Previamente, se había equivocado del día que zarpaba el barco, y se fue a Vigo al haber perdido el dinero del viaje. Durmió durante dos días en una plaza en Vigo y después ya se marchó. Cuando llegó acá lo estaba esperando su padre, mi abuelo, porque no era fácil venir y quedarse; te tenía que reclamar otro gallego acá y ya con trabajo. Mi abuelo lo estaba esperando en aquellos conventillos. Mi padre tuvo que pagar su viaje y después reunir dinero para traer a mi madre y a mi hermana. Ellas llegaron un año después, porque cuando mi padre marchó en enero, mi mamá quedaba embarazada, y dio a luz en julio del 47.
El primer trabajo de mi padre fue de sereno en el Banco de Londres y América del Sur. Al principio, tenían que dormir en el piso, pero cuando ganó algo de dinero ya compró una cama para ellos, para mi hermana, y los cubiertos y demás cachitos. Se habla mucho de la inmigración pero no de estos procesos tan largos de adaptación y ese punto de partida para poder mantener y sostener una familia. La posguerra fue muy cruda en los 40 para Galicia y para los gallegos. Entonces, se tenían que agarrar a esa valija de cartón porque no tenían otra posibilidad. Ojalá la hubiesen tenido, pero no había industria, no había nada con lo que poder mantenerse y vivir decentemente, tener proyectos. Los realizaron acá, siempre pensando en Galicia. Por eso la colectividad gallega es importante para poder revalorizar dónde llegamos los descendientes. Hay un problema de pertenencia, de saber que somos gallegos, que no nos queremos separar, queremos que la colectividad sea fuerte, que podamos ayudarnos unos a otros como en la judía o en la italiana. Tuvimos una gran pérdida con el Centro Gallego, uno de los mejores sanatorios de la Argentina, por culpa de las malas políticas económicas de sus dirigentes. En cambio, la colectividad italiana sigue adelante con el mejor hospital de la Argentina, y la judía, por supuesto, con sus lugares de atención.
Con respecto a la colectividad, cuando era chica vivíamos en un lugar donde la mayoría de los vecinos eran gallegos. Había solamente una familia italiana, una alemana y otra de acá. El resto eran todos de diferentes partes de Galicia. Yo era muy chica y no me daba cuenta, y siempre pensé que todos eran gallegos. Cuando empecé a ir al colegio tuve unos pocos problemas, porque yo hablaba en gallego y la maestra me decía que no, que no tenía que decir eso, y demás. Sin embargo, nunca sentí discriminación porque íbamos al colegio un montón de chicos descendientes de inmigrantes. Aunque mi primer choque con la realidad fue cuando mi hermana mayor había sido designada para llevar la bandera argentina en el colegio en un acto y la directora no se lo permitió porque era gallega. Sentí que no era justo.
Nunca me vi diferente, pero empecé a sentir que yo venía de otro lugar. Los valores y el modo de educar de mis padres era distinto a la mayoría de la sociedad no-gallega, que era la que generalmente nos rodeaba. A los 4 o 5 años despertó en mí ese sentido de pertenencia, de solidaridad con la colectividad gallega, y yo estaba muy orgullosa de ser hija de gallegos. Es más, casi todas las hijas de Galicia abrazaron la universidad, casi todas. Y forman parte de lugares donde se los destaca. Es decir, fue una muy buena política la de mis padres para formar la familia, venirse a la Argentina, porque como había gran movilidad social se podía llegar a alcanzar a los doctorados, los objetivos y las ilusiones de cada uno de los integrantes de esa familia. Recuerdo a mi madre que me decía que no hay que, en la hora de la siesta, hacer barullo, porque la gente duerme porque tiene que trabajar. Siempre inculcándonos la responsabilidad, el no faltar al colegio.
Tengo primos menores que vinieron después, en la década de 1950. Mis tíos se ubicaron en un restaurante, ayudados por la familia. Siempre hubo mucho trabajo dentro de los gallegos que vinieron a la Argentina. Muchísimo trabajo. No había sábados, no había domingos, no había navidades. Lo importante era salir de las casas humildes en las que vivíamos al comienzo, que llamábamos conventillos, donde convivíamos con un montón de gente. Esa era la meta. Los gallegos vinieron acá a trabajar y nadie les regaló nada. Hicieron todo tipo de tareas, la verdad. Y así fueron ascendiendo en la escala social. Mirad a Alfonsín, el expresidente; su abuelo era gallego. Él llegó a presidente y era bien gallego. Yo pertenezco a la comisión directiva de una institución que pertenece a la línea de Agolada y Silleda, y ahí es donde Raúl Alfonsín organizó todo para acceder al poder. En épocas de la dictadura argentina, donde nadie recibía a los políticos, en nuestra institución se abría la puerta para que ellos pudiesen hablar y planificar estrategias en una habitación al fondo. Esto demuestra la movilidad social que había en la Argentina, y los valores gallegos, que siempre fueron de sacrificio, de volar y de pasar desapercibido.
A los cinco años de estar en el conventillo, mi padre compró un terreno en los suburbios de Buenos Aires. Alambró esa finca y cultivaba allí patacas, grelos, de todo. Cosa que fuera de los gallegos y los italianos, nadie hacía. Ellos siguieron practicando, transmitiendo la forma de ser propia de su tierra, la cual nunca olvidaron y que siempre que pudieron volver, la extrañaban. Recuerdo que siempre se reunían a contar cuentos de la guerra, de cuando llevaban las vacas al monte…Siempre todo aquello que habían vivido nos lo supieron transmitir. O sea, realmente nos llaman la quinta provincia gallega y creo que nos lo merecemos.
Mis padres volvieron a Galicia dos o tres veces, pero mis abuelos ya habían fallecido. Fue muy emocionante cuando pudieron regresar y vinieron de nuevo a la Argentina con ganas de volver a casa. Porque jamás se hicieron ciudadanos argentinos, ellos se sentían muy gallegos. Siempre con esa morriña que, bueno, se la llevaron al otro lado del mundo. Realmente, no nos supimos adaptar.
En cambio, yo no visité Galicia hasta los años 70. Me casé en Barcelona en 1977 porque mi marido es ingeniero y trabajaba allí. Mientras, yo trabajaba en la Fuerza Aérea Argentina, aunque era profesora de Historia, pero preparé los cursos de ingreso a esa Fuerza. Fui a casarme a Barcelona con el vestido en la maleta un 27 de abril. Estuvimos allá dos meses y en agosto por fin fui a Galicia. Fue tremendo, una emoción indescriptible al sentir que esa es tu tierra. Lo primero que hicimos mi marido y yo fue visitar los cementerios de mis abuelos y, por supuesto, paré en Saa, en la casa natal de mi madre. Con el tema de los procesos migratorios, siempre se siente esa cosa de que no estás en tu país, aunque se te abran puertas y posibilidades. Pero en mi caso…, jamás me había desmayado en mi vida hasta que llegamos mi esposo y yo en auto a Galicia.
La reconocí por lo que me contaba mi padre. Por esas casas de piedra, por las vacas…Fue algo muy emocionante. Creo que fue ver una película repetida, porque la mayoría de los gallegos eran grandes contadores de relatos, de cuentos, de todo lo que habían vivido. Y yo era chica y escuchaba con mucha atención, no sé por qué, quizás por mi espíritu de historiadora, ¿no? Ya sabía el nombre de las vacas, Morena, Rubia… Sabía todo. Ellos detallaban todo el paisaje gallego, el frío, la cuadra de las vacas, todo. Y, aparte, la gente. Recorrer Lalín y en los bares sentir ese olor a aguardiente que mis padres tenían siempre en casa…Visité la casa de mi mamá en Amedo, que todavía conservamos. Recuerdo abrir la ventana y ver ese prado, esas vacas, esa tranquilidad. Pensé en mi padre, en cómo había sido posible que ellos se adaptaran con tanto respeto a tantos ruidos molestos. La verdad, unos genios. Otro detalle era que en Argentina, bueno, compartías baño; pero allá, en Galicia, todavía no había servicio en todas las casas.
Sé que ahí están mis raíces, y si me dijeran “¿te gustaría morir en Galicia?” Yo les digo que sí, que me encantaría, me iría. Sí, me iría. Y eso que tengo aquí a mis hijos, pero no es la sociedad argentina la que va con mi formación. Inclusive mis hijos; les transmití todo lo que me transmitió mi madre y son diferentes, porque los valores gallegos son distintos.
Todas esas cosas que se hacen, que forman parte de los inmigrantes y que justifican que sean taciturnos, que no les guste hablar tanto de Galicia porque tenían mucho dolor. Mi padre hablaba de la guerra, de las vacas, de los cultivos, de los trabajos de los campesinos. Hablaba de ello con los cuñados, con el hermano…, todos juntos, porque la galleguidad, al comienzo acá en esas décadas, tenía ese punto de referencia.
Si hubiera nacido en Galicia, sé que hubiera sido muy feliz, porque es lo mío. La tierra se siente. Aunque el caso de mi hermana fue distinto. Mientras que yo abracé lo gallego con mi alma, mi hermana no, y eso que ella nació en Lalín. No le gustaba la comida gallega y no le gustaban los gallegos, no quería saber nada. Era contraria a toda la cultura gallega. En el 2006 fuimos las dos a Lalín a buscar a nuestras tías, que años atrás y ya jubiladas se habían vuelto a Galicia por culpa de los problemas económicos que atravesaba el país. Se fueron con la intención de no volver más a la Argentina. Pero ya en 2006, por motivos de la demencia senil y demás, fuimos a buscarlas. Recordemos que mi hermana aborrecía Galicia. Pero ya en el avión de Madrid a Galicia la noté más emocionada y, cuando nos avisaron a los pasajeros que ya estábamos sobrevolando Galicia, miré por la ventanilla para contemplar ese paisaje tan emocionante. Me volteé para decirle “¿No me vas a decir que esto no te gusta?” y cuando la miro ella estaba llorando. Aquel enojo que tenía fue porque se tuvo que ir. A partir de este viaje fue muy gallega. En realidad, Sira siempre fue gallega, pero no quería saber nada. Se sintió expulsada y discriminada tras aquel incidente con la bandera en la escuela.
Nunca se pierde el ser gallego, está en la esencia».
Galería de Olga
O pai de Olga, José López Areán, cando chegou a Arxentina.
Documento obrigatorio que debían presentar ás autoridades arxentinas no momento de pisar o país. Era un informe que acreditaba que a persoa estaba sana e en capacidade de traballar.
A súa nai e irmá, Sira, en Galiza, antes de emigrar.
Documento obrigatorio que debían presentar ás autoridades arxentinas no momento de pisar o país.
Documento probatorio de que o seu pai, José López Areán, lle pagara de volta ó avó de Olga, Maximino López Vilar, a cota de préstamo da pasaxe.
A súa nai, María Sira Janeiro Vázquez, coas dúas fillas no colo en casa dunha tía (irmá da avoa) que tamén emigrara. Ano 1950, en Bos Aires.
Retrato do pai de Olga.
Olga (á esquerda) e a súa irmá Sira (á dereita) de novas en Arxentina.
Visita dos seus pais á casa familiar en Lalín no ano 1971 (ambos ás marxes). No centro aparecen a avoa materna de Olga e outras dúas familiares, que os recibiron cun polbo á feira.
Os pais de Olga.
Grupo de galegas emigradas nunha festa en Arxentina. Ano 1978.
Os pais de Olga.
Descobre as nosas redes sociais.
