Mỗi dòng chảy đều có nơi bắt nguồn, mỗi quốc gia đều có những trang lịch sử. Với Việt Nam, đó là ký ức của những con người bước ra từ “thời hoa lửa”, của những người lính kiên cường vì đất nước hôm nay.

Trò chuyện cùng phóng viên là Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Cảnh Toàn. Ông tham gia chiến đấu trong 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972. Là thế hệ người lính “xếp bút nghiên ra trận”, ông lên đường tham gia kháng chiến chống Mỹ với khát khao cống hiến tuổi xuân cho Tổ quốc.

Với người lính Nguyễn Cảnh Toàn, năm tháng ấy gắn với người thầy Nguyễn Văn Mi, khi chính thầy giáo cũng đồng hành với trò trong cuộc chiến giành hòa bình cho dân tộc. “Trên đường hành quân xa xôi, hai thầy trò mang vác nặng, áo ướt đẫm mồ hôi. Thầy Mi đưa cho tôi một gói muối khoảng 3 hạt để nhấm nháp cho đỡ khát nước” - ông bồi hồi kể lại. 

Trong chiến dịch Tây Nguyên và Buôn Ma Thuột năm xưa, bom đạn kẻ thù tàn phá dữ dội đã khiến ông cùng người đồng đội tên Triều bị vùi lấp dưới lớp đất đá. Dù được anh em đồng đội cứu viện kéo lên kịp thời giúp ông may mắn sống sót, nhưng người đồng đội ấy đã trút hơi thở cuối cùng ngay trong vòng tay ông.

Sau ngày đất nước thống nhất, thầy Toàn tiếp tục con đường học tập và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Triết học tại Liên Xô. Ông trở về Việt Nam và tiếp tục công việc giảng dạy. Và hiện ông đang dạy ngành Việt Nam học tại Đại học Thăng Long, Hà Nội.

Đứng trên bục giảng hay chia sẻ ở các buổi tọa đàm, ông luôn nhấn mạnh với sinh viên về yêu cầu trung thực, chính xác khi tiếp cận lịch sử: “Lịch sử đòi hỏi phải trung thực và chính xác. Đã viết, đã kể về lịch sử là không được thêm bớt. Viết hay rồi nhưng không đúng, không chính xác thì coi như bỏ”. 

Không chỉ dạy học trò, Đại tá, TS Nguyễn Cảnh Toàn còn làm nhân chứng cho nhiều quyển sách viết về đề tài người lính, tiêu biểu như “Hồi ức Quảng Trị” của nhà văn, nhà thơ Nguyễn Thuỵ Kha. Hay ở trang cá nhân trên mạng xã hội Facebook, thầy cũng phản ánh, đăng tải các bài viết đấu tranh bảo vệ sự thật lịch sử trước những thông tin sai lệch hay góc nhìn bị bóp méo.

Nếu Đại tá, TS Nguyễn Cảnh Toàn lưu giữ ký ức chiến tranh bằng tư cách một người trong cuộc và người thầy truyền lại lịch sử cho sinh viên, thì Thượng uý, nhà văn Lê Hoài Nam lựa chọn một con đường khác: đưa những ký ức ấy vào trang viết.

Trong căn phòng chứa đầy sách, chúng tôi gặp gỡ với Thượng uý, Nhà văn Lê Hoài Nam. Ông là thế hệ nhà văn trưởng thành từ những ngày “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Mỗi ngày trôi qua, ông đều miệt mài tái hiện ký ức chiến tranh bằng con chữ của mình.

Khí thế của “Bộ đội cụ Hồ” cùng tình yêu văn học đã thôi thúc người lính trẻ viết nhật ký. Lúc đầu, ông viết về bản thân. Sau đó, ông ghi lại khoảnh khắc của cả những người đồng đội nơi chiến trường. Như trong tiểu thuyết “Khắc tinh với thần chết”, đó là ý chí của người lính bị đạn tiểu liên AR15 làm cho thủng gót nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu. Hay trong “Thanh xuân như cỏ”, đó là quá trình hành quân của tiểu đoàn Pháo binh từ Hà Nội vào chiến trường miền Nam. 

Cùng với ghi chép sự thật, ký ức của người lính còn được tái hiện qua lăng kính nghệ thuật của mỗi nhà văn. Khi mô tả người lính trong văn chương với ông, hư cấu nghệ thuật không đồng nghĩa với việc thay đổi sự thật lịch sử. Đó là cách nhà văn khắc họa sâu hơn số phận, tính cách và đời sống tinh thần của những con người đã đi qua chiến tranh. 

Những trang viết là “cầu nối” giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về lịch sử. Đó cũng là cách những người còn sống thực hiện lời hứa với đồng đội đã nằm lại: giữ lại ký ức, gọi đúng tên những người đã hy sinh và kể cho thế hệ sau về một thời chiến tranh mà họ từng đi qua.

Trong bối cảnh số hóa, lịch sử chính là “mỏ neo” lưu giữ ký ức và bản sắc của một dân tộc. Đó không chỉ là những sự kiện trong quá khứ, mà còn là “mạch nguồn” để mỗi thế hệ hiểu mình đến từ đâu và vì sao những gì đang có hôm nay lại trở nên quý giá.

Những “trang sử sống” như GS.TS Nguyễn Cảnh Toàn hay Nhà văn Lê Hoài Nam cùng hàng triệu cựu chiến binh vẫn miệt mài “khơi nguồn” cho dòng chảy lịch sử. Điều họ trao lại là ký ức, bản lĩnh, lập trường và lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh vì độc lập dân tộc.